طرابلس تا سيره 24 ميل راه است . اياس همان شهر اطرابلس است كه قبيلهء هوارهء بربر در آن سكنا گزيده‌اند . « 1 » اطرابلس در نيمهء دوم قرن سوم هجرى ، شهرى كهن و باشكوه بر ساحل درياى مديترانه و آباد و پرجمعيت بوده و اهالى آن ، مردمى به هم آميخته بوده‌اند . « 2 » اصطخرى در نيمهء اول قرن چهارم هجرى در وصف طرابلس مىنويسد : از نواحى افريقيه و شهرى است كه از سنگ خارا بنا شده و بر ساحل دريا قرار دارد و جايگاهى سخت استوار و پرنعمت است . از طرابلس تا قيروان بيست مرحله راه است . « 3 » ابن حوقل كه خود طرابلس را ديده ، در وصف آن مىنويسد : شهر از سنگ سپيد بنا شده و بر ساحل دريا واقع است پرنعمت و ارزان و بازارهاى آن نيكوست . حومه‌اى بزرگ دارد و در اطراف آن بازارهاى بزرگى قرار دارد كه سلطان آن سرزمين ، بعضى از آنها را به داخل شهر طرابلس منتقل كرده است . منافع طرابلس از منافع برقه كمتر است و در آنجا انواع ميوه‌هاى لذيذ و خوب موجود است ؛ ولى مقدار آن كم است و شبيه به مغرب مىماند . ميوه‌هاى آن مانند هلو و گلابى چنان خوب است كه نظير آن در جاهاى ديگر نيست . در اطرابلس ( طرابلس ) ساز و برگ شتر فراوان است و لباسها و عباهاى فاخرى از پشم ساخته مىشود . مردم طرابلس شبانه‌روز با شهرهاى سرزمين روم و سرزمين مغرب دادوستد و بازرگانى ، و انواع كالاها و خوردنيها را خريد و فروش مىكنند . مردم طرابلس در ميان همسايگانشان به رعايت تميزى بدن و لباس معروفند و به تجمّل در لباس و زيبايى صورت و غذاى خوب شناخته شده‌اند . در اين شهر رباطهاى فراوان و خوبى براى بيگانگان وجود دارد و لنگرگاهى دارد كه كشتيها دائما به آن رفت‌وآمد دارند . « 4 » صاحب حدود العالم مىنويسد : طرابلس نخستين شهر افريقيه است ؛ شهرى است بزرگ و آبادان بر كران درياى روم و مردم آن ، بسيارند . شهر ، جاى بازرگانان روم و اندلس است و هر چيز كه از درياى روم آورده شود ، در آنجا موجود است . « 5 » مقدسى در اواخر

--> ( 1 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 66 و 69 . ( 2 ) . ر . ك : البلدان ؛ ص 125 . ( 3 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 40 و 48 . ( 4 ) . صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 71 - 72 . ( 5 ) . حدود العالم ؛ ص 178 .